KAMIENIOŁOM W ŻEGOCINIE

Kamieniołom w Żegocinie.

      Bardzo ciekawych i cennych informacji o przeszłości geologicznej Żegociny i jej okolicy dostarcza odkrywka geologiczna w kształcie amfiteatralnym, usytuowana w centrum wsi nad prawym brzegiem potoku Sanka. Jest to wyrobisko po nieczynnym już, starym kamieniołomie. Występują tu typowe pod względem układu warstw skalnych i ich rodzajów, skały dla całego regionu. Na ścianach skalnych z łatwością można rozróżnić występujące na przemian warstwy łupków i piaskowców z wyraźnymi strzałkami kalcytowami. Wśród łupków i piaskowców występują również warstwy zlepieńców z gródkami węgla kamiennego. Warstwy skalne ułożone są względem siebie równolegle i zapadają pod kątem około 4o stopni w kierunku południowym. Grubość warstw skalnych waha się w granicach od 10 - 30 cm, a najgrubsza warstwa piaskowca wynosi ok. 50 cm. Warstwy piaskowca i łupka są spękane i wykazują dobą łupliwość. W piaskowcach spotyka się wykrystalizowane konkrecje kalcytu. Skały występujące w odkrywce są mało odporne na działanie czynników atmosferycznych, szczególnie łupek /łupie się na płytki/ i piaskowiec z łatwością ulegają procesom wietrzenia i jako luźna zwietrzelina osypują się po ścianach tworząc u podnóża stożki piargowe.
      Wszystkie skały występujące w odkrywce to skały osadowe-okruchowe. Powstały więc z okruchów skalnych na dnie zbiornika wodnego pod wpływem dużego ciśnienia wody. Łupek powstał z iłów, piaskowiec z piasku, a zlepieniec z różnej wielkości ziaren i okruchów różnych skał. Trudno znaleźć na skałach skamieniałości, ale wytrwali poszukiwacze mogą odszukać hieroglify.
      Skały występujące w odkrywce to skały fliszowe. "Flisz karpacki" to kompleks skał osadowych morskiego pochodzenia, składający się z ławic i warstw na przemian zlepieńców, piaskowców, łupków ilastych, rzadziej rogowców i margli.

 

     Odsłonięcie w Żegocinie daje możliwość obserwacji unikalnych form geologicznych wyeksponowanych na stromych ścianach powstałych w trakcie wydobywania kamienia. Jest to miejsce wyjątkowe z punktu widzenia nauk botanicznych i bioróżnorodności. Na powierzchni ok. 50 ar. można wskazać różne etapy procesu sukcesji zależne od czasu zakończenia eksploatacji ścian, ich spadku i wystawy.
      Obok roślin pionierskich występują tu gatunki kserotermiczne i naskalne charakterystyczne dla obszaru Karpat. Urzeka również wyjątkowość krajobrazu tego miejsca, zlokalizowanego przy głównej drodze wojewódzkiej w centrum miejscowości. Dla mieszkańców Żegociny jest to miejsce związane z historią i rozwojem wsi.
     Wydobycie i obróbka kamienia przeznaczonego na fundamenty domów rozpoczęło się w latach 30-tych XX wieku. Obecnie działka, na której zlokalizowany jest kamieniołom jest własnością Gminy. Przy wielu propozycjach zagospodarowania, poczyniono działania związane z jego ochroną i udostępnieniem. Gmina wspólnie z "Partnerstwem dla Ziemi Bocheńskiej" opracowała projekt, który ma na celu aktywną ochronę kamieniołomu, a jednocześnie udostępnienie tego miejsca turystom oraz upowszechnienie wiedzy o wyjątkowej budowie geologicznej terenu. O sfinansowanie tego zadania wnioskowała z powodzeniem do Fundacji Partnerstwo dla Środowiska ("Otwartego Konkursu Małych Dotacji" na dofinansowanie partnerskich inicjatyw i projektów ekologicznych).

    W grudniu 2004 roku nadeszła wiadomość o uzyskaniu grantu. Realizacja projektu (jednego z sześciu na terenie powiatu) stała się więc faktem. Prace rozpoczęto wiosną 2005 roku, a już 27 października 2005 roku odbyło sie uroczyste otwarcie "Geologicznego Parku Piaskowców Grodziskich w Dawnym Kamieniołomie w Żegocinie". Obiekt został włączony do "Ekomuzeów Ziemi Bocheńskiej".

Opracowanie: S. Łach oraz B. Michalska-Mirek

Kamieniołom dniu otwarcia Parku - 27.10.2005. Kamieniołom dniu otwarcia Parku - 27.10.2005.
Kamieniołom dniu otwarcia Parku - 27.10.2005. Kamieniołom dniu otwarcia Parku - 27.10.2005.
    
    Na przełomie 2010 i 2011 roku w wyrobisku kamieniołomu zbudowano drwnianą wiatę z murowanym kominkiem, zaprojektowana przez inż. Kobielę z Bochni. Obiekt jest pomyślany jako miejsce rekreacyjne, z możliwością palenia ogniska i grillowania. Zamontowane wewnątrz altany ławki pozwalają na odpoczynek, niezależnie od stanu pogody. .

    Przy wejściu do niecki kamieniołomu zamontowana została tablica informacyjna, opracowana przez dr inż. Tadeusza Leśniaka o następującej treści:

    Gmina Żegocina znajduje się na terenie dużej jednostki geologicznej jaką są Karpaty. Stanowią one fragment wielkiego alpejskiego łuku gór fałdowych, który na długości ponad 1300 km biegnie od okolic Wiednia do Żelaznej Bramy nad Dunajcem (ryc. 1 A). W łańcuchu karpackim zostały wyróżnione jednostki starsze - Karpaty Wewnętrzne, Wschodnie i Południowe oraz młodsze Karpaty Zewnętrzne. Te pasma górskie oddzielone są od siebie pienińskim pasem skałkowym. Na terenie Polski do Karpat Wewnętrznych zaliczane są Tatry sfałdowane w górnej krawędzi wraz z Podhalem (ryc. 2.1 B), uformowanym ostatecznie w miocenie (ryc. 2). Pieniński pas skałkowy rozdzielający Karpaty fałdowany był zarówno w starszych fazach górotwórczych orogenezy alpejskiej (kreda) jak i młodszych w paleogenie (ryc. 2).
----------------
    Utwory warstw grodziskich, których całkowita miąższość wynosi około 300 m powstały przez osadzenie materiału okruchowego w morzu (ryc.2) o głębokości od 2000 m do 3500 m. Deponowane były u podnóża skłonu wyspy występującej w strefie grzbietu śląskiego (ryc. 5). Materiał osadowy pochodził z przybrzeżnej, płytszej strefy i transportowany był do podnóża skłonu przez podmorskie prądy zawiesinowe, zaliczane do prądów grawitacyjnych.
----------------
    Prąd zawiesinowy jest to typ prądu gęstościowego, który składa się z wody oraz zawieszonych w niej cząsteczek materiału okruchowego, co powoduje jego większą gęstość od otaczającej wody. Dzięki temu ma zdolność przemieszczania się po skłonie pod wpływem grawitacji, przy jednoczesnej, zwiększonej zdolności transportowania materiału okruchowego. W wyniku wyhamowania prądu dochodzi do stopniowej depozycji naniesionego w zawiesinie materiału w formie stożków podmorskich (ryc. 4). Utrata energii prądu , a co za tym idzie zdolności transportowej powoduje, że w warstwie osadu składanej przez prąd zawiesinowy obserwuje się stopniowe zmniejszanie frakcji (wielkości) cząsteczek. Mechanizm działania prądu zawiesinowego powoduje, że w warstwie złożonej przez ten prąd występuje określone następstwo osadów (piaskowiec - mułowiec - iłowiec) i struktur sedymentacyjnych w postaci różnego typu warstwowań, laminacji oraz uziarniania frakcyjnego. W przypadku nagłego wyhamowania prądu i gwałtownej depozycji materiału okruchowego dochodzi do rozfrakcjonowania materiału okruchowego i powstają osady o strukturze masywnej (bezwładnej). Utwory tego typu widoczne są w skarpach kamieniołomu i w brzegach potoku.
---------------
    Pomiędzy kolejnymi prądami zawiesinowymi trwała sedymentacja polagiczna ()depozycja drobnoziarnistego materiału iłowo-mułowego, szkielecików i skorupek mikroorganizmów planktonicznych. Efektem tej sedymentacji są margle występujące w górnej części profilu odsłaniającego się w kamieniołomie (ryc. 4).
-----------------
    Badania geologiczne, określiły częstotliwość występowania prądów zawiesinowych, które w czasie powstawania warstw grodziskich, w dolnej kredzie, szacuje się 1 prąd/20000 lat. Tempo akumulacji tych warstw wynosiło 2-3 metrów/1ooo lat, z czego wynika, że czas tworzenia się serii odsłoniętej w kamieniołomie wynosił 0,5 - 1 mln lat. Trzecim typem osadów, które występują w obrębie utworów fliszowych widocznych w kamieniołomie są utwory podmorskich osuwisk (ryc. 40 powstałych na stoku. Cechuje je chaotyczne rozmieszczenie materiału w warstwach. Depozycja tego typu utworów spowodowała zaburzenia, wcześniej zdeponowanych, nieskonsolidowanych osadów.
---------------
    Osady fliszowe, z których zbudowane sa Karpaty Zewnętrzne powstały w basenach karpackich należących do Oceanu Tetydy. Jednym z tych basenów był Basen Śląski, w którym sedymentacja trwała od dolnej kredy do miocenu (przez około 120 mln lat). Wśród serii osadów powstałych w dolnej kredzie sa wyróżniane warstwy grodziskie (rys. 2). W dolnym miocenie miały miejsce ruchy górotwórcze (orogeneza alpejska), podczas których nastąpiło fałdowanie i wypiętrzenie osadów wcześniej zdeponowanych na dnie zbiornika morskiego. W wyniku deformacji tektonicznych związanych z orogenezą doszło do uformowania kilku płaszczowin o określonych nazwach (ryc. 1 C), wzajemnie na siebie ponasuwanych (pokryw osadowych o regionalnych rozmiarach, które zostały przemieszczone z S na N).
---------------
    W regionie Żegociny występuje strefa nasunięcia płaszczowiny magurskiej na płaszczowinę śląską (ryc. 6). nacisk płaszczowiny magurskiej na niżej leżące utwory (płaszczowiny podśląskiej i śląskiej) spowodował ich deformację (wyciskanie, wtórne fałdowanie). W tym miejscu utworzyła się silnie zdeformowana tektonicznie strefa zwana żegocińską. Charakteryzuje się występowaniem licznych, niewielkich okien tektonicznych tzn. miejsc, w których z pod utworów płaszczowiny śląskiej ukazują się na powierzchni terenu utwory niżej ległej płaszczowiny podśląskiej.
-----------------
    Kamieniołom w Żegocinie powstał w wyniku długoletniej eksploatacji surowca, która trwała od 2-iej połowy XIX wieku do 1961 roku. Pierwsze dane literaturowe dokumentujące w tym miejscu wyrobisko pochodzą z 1883 roku. Surowiec piaskowcowy będący przedmiotem eksploatacji w XIX wieku używany był do regulacji oraz zabezpieczania brzegów Potoku Żegocińskiego, w okresie późniejszym wykorzystywany był jako kruszywo drogowe.

                                                                                                         Opracowanie merytoryczne dr inż. Tadeusz Leśniak

PANORAMA >>>

PARK GEOLOGICZNY >>>

[wstecz]